حق او نيست ، و عدم تمكن از تعلم آن يا ثبوت تكليف به اتيان نماز با قرائت در وقت منافى در حق چنين كسى نيست ، نظر به اين كه الامتناع بالاختيار لا ينافي الاختيار . و در صورت ثانيه خالى از اين نيست اين شخص يا بعضى از فاتحه معلوم او هست يا نه . و على التقديرين يا چيزى از قرآن غير فاتحه معلوم او هست يا نه ، در صورت اخيره يا عالم به ادعيه و اذكار هست يا نه ، پس مسأله به چند قسم مىشود : اول : آن است كه بعضى از فاتحه معلوم او هست ، و همچنين بعضى از قرآن غير از فاتحه نيز معلوم او هست ، در اين صورت ظاهر اين است كه اكتفاء به همان مقدار معلوم از فاتحه مىتوان نمود و انضمام قرآن غير از فاتحه به مقدار معلوم از فاتحه به حدى كه معادل فاتحه شود ، ظاهر اينست كه لازم نبوده باشد ، و همچنين تكرار مقدار معلوم از فاتحه به مقدار فاتحه آن نيز لازم نيست . دوم : آنست كه هيچ چيز از فاتحه معلوم او نيست ، لكن مقدارى از قرآن غير از فاتحه معلوم او هست ، خواه مقدار معلوم معادل فاتحه باشد يا نه ، در اين صورت ظاهر اين است كه عدول از قرآن نتواند نمود ، بلكه لازم است تلاوت قدرى از قرآن نمايد ، و احتياط مقتضى اين است كه با امكان اقتصار به أقل از مقدار فاتحة الكتاب ننمايد ، و أتقن آن است كه با امكان عدد حروف و آيات را رعايت نمايد اگر چه آيات مختلف بوده باشد با آيات فاتحه در حروف ، چه تحصيل نمودن شش آيه در قرآن كه معادل با كلمات و حروف شش آيه فاتحه بوده باشد بسيار مشكل است ، و تعلم فاتحه چندين مقابل أسهل از آن است . سوم : آن است كه عالم به قرائت مطلقا نبوده باشد ، لكن عالم به ذكر بوده باشد ، در اين صورت اگر چه اجتزاء به مطلق ذكر جايز است و رعايت مقدار فاتحه واجب نيست ، لكن احتياط در اتيان به تكبير و تهليل و تسبيح است